تقدم وجود بر ماهيت

يكي از مباحثي كه هميشه در فلسفه وجودي مطرح است مبحث تقدم وجود بر ماهيت است كه طي قرنهاي گذشته همواره محل گفتگو بوده است.

همانگونه كه مي دانيد در حيوانات ابتداماهيت شكل مي گيرد و سپس نوع حيوان به دنيا مي آيد.مثلا در مورد گربه و سگ از ابتدا ماهيت حيوان مشخص است و قرنهاست كه سگها و گربه ها رفتارهاي غريزي نسبتا مشترك و يكساني دارند و بحث آموزش كمرنگ جلوه مي كند.در مورد گياهان هم همين قانون صادق است.مثلا اگر شما دانه گندم بكاريد مشخصا گندم خواهد روييد نه جو و ماهيت گياهان مقدم بر وجود است.

در مورد انسانها قضيه كاملا متفاوت است.انسانها ابتدا به دنيا مي آيند،سپس ماهيت آنها تحت تاثير عوامل زير شكل مي گيرد:

1-فطرت،ذات يا وجود. به اين معني كه در ذات وجودي و فطرت بشر يك سري ويژگيها وجود دارد كه انسان را ازساير جانداران متمايز مي كند مانند ميل انسانها به آموزش و يادگيري و پيشرفت و يا وجود عقل در انسان.گرچه مفهوم فطرت و ذات موضوعي علمي نبوده و بيشتر يك مبحث شبه فلسفي است اما اهل علم به سادگي از كنار آن گذشته و درگيري خاصي با آن ندارند.

2-ژنتيك. ويژگيهايي كه از چندين هزار سال پيش در گونه آدمي وجود داشته و به نسلهاي بعدي هم انتقال مي يابد .مانند گريه هنگام تولد و يا دهها مثال ديگر

3-وراثت. آندسته از ويژگيها و خصوصياتي است كه از والدين و اقوام به كودك به ارث مي رسد.مانند رنگ چشم و يا پوست كه مستقيما تابع وراثت است.يا هوش كه حدود 80 درصد آن از وراثت تاثير مي پذيرد و يا اختلالات رواني كه عامل وراثت در حدود 20 درصد در آن تاثير مي گذارد.

4-محيط و تربيت. صفات شخصيتي ،اخلاق و روابط اجتماعي ما تحت تاثير محيط و تربيت است.اگر ما آدم خوب يا بدي هستيم و يا دروغگو ويا درستكار بوده و يا خرافي يا معقول هستيم ،تحت تاثير محيط يادگيري داراي اين ويژگيها شده ايم.

حتي مي دانيم اتفاقاتي كه در هنگام جنيني و بارداري مادر براي ما مي افتد در زمره عوامل محيطي دسته بندي مي شوند و تغييرات رواني مادر باعث تغييرات مثبت و يا منفي هورموني و تاثير بر روي جنين خواهد شد.مثلا مادري كه در هنگام بارداري مضطرب است و يا سيگار مي كشد تحت تاثير اعمال و رفتار محيطي خود باعث تغيير محيط رحم و تاثير بر روي جنين مي شود.

5-فعاليت ذهني يا عقلانيت. انسانهايي كه مي توانند از كاركردهاي ذهني و عقلانيت خود درست استفاده كنند مي توانند تا حد زيادي تاثيرات وراثتي و يا محيطي را در اختيار خود گرفته و امور را به كنترل خود در آورده و اصلاح كنند.

آدم نياز دارد كه انسان شدن را ياد بگيرد تا داراي ماهيت و منش برجسته انساني شود.

نويسنده يادداشت:بابك